Isaac Israels: Een leven tussen kunst en reizen

Op reis door het Europa van Isaac Israels

In april opent in het Kröller-Müller Museum een tentoonstelling waarin het werk van Isaac Israels centraal staat. In de tentoonstelling ‘Het Europa van Isaac Israels’ reis je aan de hand van schilderijen en tekeningen met deze Nederlandse kunstenaar mee, dwars door Europa.
Het Europa van eind 19e en begin 20ste eeuw. Een periode in de geschiedenis die mij fascineert omdat er zowel in de ontwikkeling in de kunst, als in het opkomende moderne leven, als in de politiek veel belangrijke ontwikkelingen zijn. Ik kijk er dan ook naar uit om deze tentoonstelling te bezoeken.
Bovendien is er in de Mesdag Collectie in Den Haag ook een tentoonstelling te zien waar de vriendschap tussen Israels en Jo van Gogh-Bonger (de schoonzus van Vincent van Gogh) centraal staat. Ook in deze tentoonstelling is een aantal prachtige schilderijen van hem te zien. Kortom genoeg om te ontdekken over deze schilder en je onder te dompelen in het leven van begin 20^ste eeuw.

Breitner en Israels: schilders van het moderne Amsterdam

In Amsterdam leert hij kunstenaar Georges Breitner kennen. Samen schilderen ze het uitgaansleven in de stad in vlotte en snelle impressies. Ze deden inspiratie op in cafés en danshuizen of gewoon op straat. Ze gebruiken nieuwe perspectieven en composities. Door de opkomst van de fotografie en snapshots gebruiken ze afgesneden composities in hun schilderijen. Figuren of gebouwen die niet in zijn geheel op het schilderij staan. Hierdoor krijg je een dynamischer beeld. Breitner en Israels bewonderden elkaar maar voelden ook een concurrentie onderling.

Zij legden het moderne leven vast. Zo schilderde Israels ook telefonistes en het fenomeen van opkomende winkelstraten, waarbij hij mensen voor winkeletalages schilderde. In het Rijksmuseum hangt het schilderij ‘Etalage’ uit 1894. Op het schilderij is een echtpaar te zien dat naar de etalage kijkt van warenhuis Bahlmann & Co. aan de Nieuwendijk in Amsterdam.
Confectiekleding komt op in de 19^e eeuw en door de uitvinding van elektrisch licht passen winkels hun pui aan. Er komen steeds meer grote glazen ramen met elektrisch licht, wat voor die tijd dus nog behoorlijk nieuw was. De stad werd op een heel andere manier verlicht dan door de ouderwetse gaslampen.
In dit schilderij zie je dat het perspectief een beetje van boven is. Israels heeft zijn uitzicht geschilderd, hij huurde enige tijd een kamer op de Nieuwendijk. Op het schilderij wordt het al schemerig, behalve het echtpaar is ook een kind te zien. Hier zie je een duidelijk voorbeeld van de snapshot achtige compositie. Het kind lijkt bijna het schilderij uit te wandelen. Ook zie je interactie tussen het echtpaar alsof ze tegen elkaar praten.

Het Rijksmuseum heeft een interessante podcast gemaakt waarin dit werk centraal staat. Zeker de moeite waard om te luisteren. Bovendien kun je op de website van het Rijksmuseum door de hoge resolutie afbeelding heel diep inzoomen op het schilderij, waardoor je zijn verftoets en het craquelé op het doek kunt zien. Je ziet als je ver inzoomt de snelle verfstreken en op sommige plaatsen schemert het doek door de verf heen.

Israels heeft veel vrouwen geschilderd en zij maken een belangrijk deel uit van zijn oeuvre. De mode bood hem genoeg inspiratie en variatie. Rond 1900 werd hij geïntroduceerd door kunstenaar Thérèse Schwartze bij het modehuis Hirsch op het Leidseplein in Amsterdam, waar hij modeshows, paskamers en naaiateliers vastlegde in zijn werk. Daar schilderde hij vaak twee zusjes die mannequin waren bij Hirsch. In het begin werkte hij nog vol details later wordt zijn werk schetsmatiger.

Parijs en Londen als inspiratiebron

In 1904 verhuist hij naar Parijs, de stad die hij al goed kende vanuit zijn jeugd. In deze Parijse periode putte hij, zoals vele andere schilders, uit thema’s van de uitgaanswereld in Montmartre, de kermis, het circus, het ballet en de modehuizen. Ook hier kreeg hij een introductie om bij modehuis Paquin schetsen te maken. De clientèle bestond onder andere uit leden van vorstenhuizen en actrices. Hij schilderde ook de naaisters in de naaiateliers. Soms liet hij de mannequins op een balkon poseren. Een tafereel dat bekend is van de Franse impressionisten zoals Edouard Manet. Zijn palet wordt gedurende zijn tijd in Parijs ook lichter en helderder. Daarnaast inspireerden parkgezichten en ruiters hem. Hij gebruikte ook de aquarel en pasteltechniek en maakte vluchtige schetsen in de parken zoals de Tuillerieën. In 1908 en 1909 exposeerde hij op de Parijse Salon. Hij woont tot 1913 in Parijs, daarna verhuist hij naar Londen.

In Londen verblijft hij tot 1915. Zelfs tijdens de eerste wereldoorlog blijft hij reizen door Europa met een ‘laissez-passer’ -een tijdelijk reisdocument. In Londen waren ruiters en amazones op Rotten Row in Hyde Park, boksers en danseressen geliefde onderwerpen van hem.
Israels maakt gedurende zijn hele leven vele reizen door Europa, ondermeer naar Duitsland, Italië, Oostenrijk, Spanje, Denemarken en Zweden.

Het Europa van Isaac Israels in Otterlo

Zoals ik in de inleiding schreef kijk ik erg uit naar de tentoonstelling ‘Het Europa van Isaac Israels’ die eind april opent. Het Kröller-Müller Museum heeft een groot aantal werken van Israels in haar collectie.
Met 23 schilderijen en bijna 300 tekeningen is zijn werk rijk vertegenwoordigd. In de tentoonstelling wordt een selectie getoond, met aanvullingen van bruiklenen van andere musea en particuliere verzamelingen. In de tentoonstelling zijn schilderijen, tekeningen, pasteltekeningen, aquarellen en vele schetsboekjes te zien. Juist die schetsboekjes lijken mij interessant. Daarin kun je zien hoe hij het leven om zich heen in vlotte lijnen vastlegde. Vanuit zijn schetsboekjes werkte hij sommige schetsen uit tot schilderijen.

Helene Kröller-Müller (1869-1939) kunstverzamelaar en oprichtster van het museum koopt werken van Israels. Zij en haar kunstadviseur H.P. Bremmer bewonderen hem om zijn scherpe observatie en zijn beheersing van techniek waarmee hij schetsmatig en in korte tijd het karakteristieke van het gekozen onderwerp neerzet.
Wil je meer weten over Helene Kröller-Müller en de ontstaansgeschiedenis van het museum dan kun je naar de interessante podcast van het Kröller-Müller Museum luisteren. Hierin wordt niet het werk van Israels besproken maar wel de ontstaansgeschiedenis van de verzameling/collectie van Helene Kröller-Müller en haar liefde voor het werk van Vincent van Gogh.

Een bijzondere vriendschap rond Van Gogh

Vincent van Gogh is voor zowel Helene Kröller-Müller als voor Isaac Israels erg belangrijk. Zij hebben beide een grote liefde voor het werk van Van Gogh.
Momenteel is er in de Mesdagcollectie in Den Haag de tentoonstelling ‘Isaac Israels in de ban van Van Gogh te zien’. Israels leert Theo van Gogh (de broer van Vincent) en zijn vrouw Jo van Gogh-Bonger kennen in Parijs. Helaas sterven Vincent en zijn broer Theo plotseling en kort na elkaar in 1890 en 1891. Jo van Gogh-Bonger stelt haar leven in het teken om de kunst en brieven van Vincent van Gogh wereldwijd onder de aandacht te brengen. Tussen 1895 en 1897 ontwikkelden Israels en van Gogh-Bonger een innige vriendschap. Zij had hem gevraagd om een portretje van haar zoontje (ook Vincent genaamd, vernoemd naar zijn oom) te schilderen. Waarna ze in de jaren daarna steeds hechter bevriend raken. Vanaf 1898 verwatert hun relatie enige tijd omdat Israels zich niet wil binden. Maar rond 1914-1915 herstelt het contact en hun vriendschap zich en leent ze hem ook beroemde schilderijen van Van Gogh uit zoals de ‘Zonnebloemen’ en het ‘Gele huis’.

Israels schilderde iconische werken van Vincent van Gogh op de achtergrond van zijn eigen schilderijen. Je ziet zijn atelier met daarin een werk van Van Gogh met vaak een model ervoor. Hij verwerkte in tenminste 17 schilderijen het werk van Vincent van Gogh.
Zo schrijft hij aan haar ‘‘Ik ben nog steeds erg aan ’t Vincenten”.
Er is veel bekend over het contact tussen Israels en van Gogh-Bonger omdat Israels 103 brieven aan haar schreef, die bewaard zijn gebleven. Zelf hield zij ook een dagboek bij waarin zij over hem schrijft. Hij maakte een aantal portretten van haar, die recent gerenoveerd zijn en die in de collectie van het Van Gogh Museum zijn opgenomen. In de tentoonstelling die nu in de Mesdag Collectie te zien is, zijn tien schilderijen opgenomen van Israels waarin hij een werk van Van Gogh verwerkte, daarnaast zijn er ook portretten van Jo van Gogh- Bonger en haar zoon te zien en een selectie van de brieven.

In de audioserie ‘Bij de Mesdags thuis’ kun je luisteren naar een verhaal over de vriendschap tussen Israels en van Gogh-Bonger. Hierin worden ook stukken voorgelezen uit de brieven waardoor je als luisteraar een bijzonder inkijkje krijgt in hun bijzondere vriendschap.

De nalatenschap van Isaac Israels

In 1923 vestigt hij zich definitief in Den Haag. Israels blijft zijn hele leven veel reizen. Hij bleef ongehuwd en had geen kinderen. Zijn leven stond in het teken van kunst en reizen. Isaac Israels overleed in 1934, twee dagen na een auto-ongeluk in Den Haag. Hij laat een prachtig en geliefd oeuvre na.

Het mooie is dat je aan de hand van de twee tentoonstellingen in het Kröller-Müller Museum en in de van Mesdag Collectie een mooi divers beeld kunt krijgen van het werk en leven van deze interessante kunstenaar. Twee grote inspiratiebronnen voor Israels, het reizen en het werk van Vincent van Gogh komen voor het voetlicht.

De tentoonstellingen

Isaac Israels in de ban van Van Gogh, de Mesdag Collectie

Van 20 februari tot en met 7 juni 2026

Het Europa van Isaac Israels, Kröller-Müller Museum

Van 26 april tot 30 augustus 2026